Sołectwa Gminy Pelplin

Sołectwo Bielawki

Dawne nazwy: niem. Bielawken

Sołtys Sołectwa Bielawki: Marzena Jasińska
adres: Bielawki 41, 83 – 130 Pelplin

Rada Sołecka Sołectwa Bielawki:

Kazimiera Nadolna
Małgorzata Tubajska
Zbigniew Weisbrot
Jarosław Wesierski

 Historia wsi
Folwark klasztorny w kluczu pelplińskim wydzielony na początku XVII w. Pierwsza wzmianka pochodzi z 1615 r. Zarządzany bezpośrednio przez zakonników. Od połowy XVII w. istniała w Bielawkach karczma, czynna też była cegielnia. 5 maja 1656 r. w Bielawkach został zabity szwedzki wartownik, za co przeor musiał zapłacić 100 talarów odszkodowania. Po sekularyzacji dóbr klasztornych, jako dzierżawa przeszła w ręce rodziny Grolp, a w 1903 r. została sprzedana.

W 1895 r. Bielawki liczyły 178 mieszkańców w tym 158 katolików i 20 ewangelików.W okresie międzywojennym i powojennym siedziba nadleśnictwa.

Zespół dworsko- parkowy
Obecnie w zespole jest zlokalizowany Dom Dziecka „Caritas” – prowadzony przez siostry zakonne, budynki zostały zmodernizowane.

Zbachowany starodrzew:

  • droga dojazdowa do zespołu obsadzona szpalerem kasztanowców pospolitych,
  • obiekt otoczony szpalerem lipowym aleją lipowo- klonową, w zespole występują również świerki pospolite, sosna czarna, platan klonolistny, klony pospolite.

Założenie krajobrazowe z poł. XIX w. – obiekt zadbany.

Sołectwo Gręblin

Dawne nazwy: Gremelin, Gremlin, Gręblino, Grzemielin, Grębliny, niemieckie Gremblin

Sołtys Sołectwa Gręblin: Władysław Potulski
adres: Gręblin 62, 83- 121 Rudno

Rada Sołecka Sołectwa Gręblin:

Dwornik Andrzej
Kawalerowski Zbigniew
Kowalczyk Dariusz
Krzysica Janusz

Historia wsi
W 1229 roku zapisany przez książąt pomorskich, wraz z całą ziemią gniewską, klasztorowi cysterskiemu w Oliwie. Po cofnięciu darowizny przez Sambora, przekazany zakonowi krzyżackiemu, razem z innymi 16 wsiami. Na mocy przywileju, wydanego w 1301 roku przez wielkiego mistrza Helwiga von Goldbach, stał się Gręblin wsią czynszową na prawie chełmińskim. Po 1466 roku, w czasach Rzeczypospolitej Polskiej, wszedł w skład starostwa międzyłęskiego. Z 1654 pochodzi potwierdzenie wszystkich przywilejów wsi, podpisane przez króla Jana Kazimierza. Pod koniec wieku XVI, gdy dobra dzierżawili Denhoffowie, mieszkańcy opowiedzieli się za wyznaniem luterańskim. W 1829 roku wieś rozparcelowano na obszerne gospodarstwa gburskie, wówczas była tu szkoła i 22 domy mieszkalne.

Obiekty o wartościach kulturowych

Dom mieszkalny nr 64
Budynek w typie podmiejskiej willi, położonej po wschodniej stronie drogi z Tczewa do Gdańska, w otoczeniu wysokiej zieleni. Wzniesiony w 1913 roku, ceglany, niegdyś, z wyjątkiem cokołu, otynkowany na planie prostokąta z prostokątną sienią od północy i wieloboczną werandą z tarasem od południa. Parterowy na wysokich piwnicach, z mieszkalnym poddaszem w mansardowo-naczółkowym dachu, zaakcentowanym wystawką linii werandy.
Zachowana częściowo stolarka okienna, półkoliste okno z drzwiami na taras o profilowanych słupkach, z drobnym podziałem w nadślemieniu. Taras z kutą balustradą, o geometrycznych motywach secesyjnych. Od strony północnej drzwi frontowe zdobione roślinnym ornamentem secesyjnym, powyżej owalna płycina z inicjałami BT i datą budowy.

Dom mieszkalny nr 66
Zbudowana w 1896 roku willa, usytuowana w otoczeniu starodrzewu. Ceglana, otynkowana na planie prostokąta, z frontowym ryzalitem, poprzedzonym wieloboczną werandą z tarasem. Parterowa, podpiwniczona, z mieszkalnym poddaszem w naczółkowym dachu krytym autentycznymi płytkami azbesto – cementowymi imitującymi łupek. Elewacja zachodnio symetryczna, 5-osiowa, dzielona profilowanym gzymsem parapetowym i gładkim podokapowym. Piętrowy ryzalit przykryty odrębnym, naczółkowym dachem, z dekoracja szczytu w formie półkolistej arkady wspartej na rzeźbionych kroksztynach, wypełnionej ażurową snycerką. Weranda poprzedzająca ryzalit zaakcentowana jońskimi półkolumnami, wspierającymi uproszczone belkowanie, na którym oparta murowana, przezroczowa balustrada tarasu.
Zachowana częściowo stolarka okienna z rzeźbionym słupkiem, stolarka klatki schodowej w formie tralkowej balustrady schodów, a także ceramiczna, wielobarwna posadzka w sieni.

Kuźnia, nr 25
Wzniesiona na przełomie XIX i XX wieku, usytuowana w głębi działki, otoczonej wysoką zielenią, po zachodniej stronie głównej drogi. Murowana z cegły, na planie prostokąta, parterowa, nakryta dachem dwuspadowym ustawionym szczytowo, z podcieniem od frontu, wspartym na czterech drewnianych słupach z zastrzałami. Wnętrze przebudowane na cele usługowe.

Kapliczka
Zbudowana na przełomie XIX i XX wieku, po wschodniej stronie głównej drogi, ceglana, o licowanych elewacjach. Trzy, zwężające się ku górze kondygnacje z przezroczowym zwieńczeniem na dzwonek, zaakcentowane od frontu dwiema tynkowanymi, półkoliście i koszowo przesklepionymi wnękami, z których górna zamknięta przeszklonymi drzwiczkami, osłaniającymi współczesną figurkę.

Sołectwo Janiszewko

Dawne nazwy: niem. Neu- Janischau

Sołtys Sołectwa Janiszewko: Paweł Szafraniec
adres: Janiszewko 4, 83- 130 Pelplin

Rada Sołecka Sołectwa Janiszewko:
Jolanta Kaczkowska
Marian Karpiński

Historia wsi
Wieś włościańska położona na lewym brzegu rzeki Wierzycy, licząca około 1870 roku 15 domów mieszkalnych i 184 mieszkańców.

Obiekty o wartościach kulturowych

Budynek mieszkalny nr 4
Zbudowany około 1890 roku, o formie architektonicznej analogicznej jak dom przy ulicy Mickiewicza nr 20 w Pelplinie. Usytuowany we wschodniej pierzei drogi, murowany z cegły, o licowanych elewacjach. Na planie prostokąta, parterowy, z częściowo mieszkalnym poddaszem w dwuspadowym dachu i frontową wystawką na przedłużeniu pozornego ryzalitu. Elewacje dzielone ceglanym fryzem nad parterem oraz z wyjątkiem szczytu, w partii okapu. Elewacja frontowa symetryczna, 5-osiowa, z 2-osiowym ryzalitem pozornym, zwieńczonym trójkątnym szczytem ze sterczynami.

Dom mieszkalny nr 17
Wzniesiony na początku XX wieku, o charakterze podmiejskiej willi, usytuowany na zachodniej pierzei ulicy, w głębi posesji. Murowany z cegły, otynkowany, z tynkową dekoracją. Na planie prostokąta, z werandą od strony południowej i dobudówką od zachodu. Parterowy, z częściowo mieszkalnym poddaszem w naczółkowym dachu, od frontu z wystawką powyżej pozornego ryzalitu. Elewacje z profilowanymi gzymsami wydzielającymi cokół i parter budynku. Wszystkie okna w gładkich, tynkowych opaskach, frontowe z płycinami pod parapetem i gzymsami odcinkowymi w nadprożach. Elewacja frontowa 7- osiowa, w obrębie pozornego ryzalitu, na parterze, otwór drzwiowy ujęty wąskimi okienkami, powyżej dwa okna oraz okienko koliste pod naczółkiem dachu.

Sołectwo Janiszewo

Sołtys Sołectwa Janiszewko: Tadeusz Laskowski
adres: Janiszewo 13A, 83- 130 Pelplin

Rada Sołecka Sołectwa Janiszewko:

Bożena Górska
Wioleta Małolepsza

 

Sołectwo Kulice

Dawne nazwy: Kulendorff, Kulicze, Kuhlitz, niemieckie Kulitz

Sołtys Sołectwa Kulice: Wiśniewska Iwona
adres: Kulice, ul. Brzozowa 13, 83- 130 Pelplin

Rada Sołecka Sołectwa Kulice:
Bogdan Grzywacz
Zenon Szela

Historia wsi
W 1274 roku książę Mestwin II darował Kulice cystersom w Pelplinie, była to wówczas wieś na prawie polskim, zmienionym w 1323 roku na chełmińskie przywileje opata pelplińskiego Jordana, wydanym K, Leopoldowi z Gniewa, w tym czasie odnotowana karczma. W 1375 roku opat Piotr z Rogowa oddał gospodarzom dwie włóki w dzierżawę. Następnie, znany z 1671 roku sołtys Michał Szulc a z 1753 roku Michał Felski, z żona Justyną. W 1753 roku wieś liczyła 31 włók, zamieszkiwało ją 9 gburów a sołtysem był Wawrzyniec Zgoda. Po kasacie klasztoru, rząd pruski oddał ziemie gospodarzom.

Obiekty o wartościach kulturowych

Cmentarz rodziny Nadolnych
Usytuowany w południowym krańcu wsi, na wzniesieniu w pobliżu zakrętu drogi z Pelplina do Nowej Cerkwi. Założony na planie prostokąta, z alejka na osi prowadzącą do kaplicy cmentarnej, położonej w części zachodniej. Kaplica neogotycka, ceglana, o licowanych elewacjach, flankowana w narożnikach wielobocznymi wieżyczkami, zwieńczonymi sterczynami w formie ostrosłupów, zwieńczonych metalowymi krzyżami. Elewacja frontowa z półkolistym otworem drzwiowym na osi, zwieńczona trójkątnym szczytem.
Wśród zachowanych nagrobków członków rodziny przeważają obeliski z granitu lub sztucznego kamienia, najstarszy to pochówek Marthy Nadolny, z 1878 roku, interesujący jest również cokół z tablicą inskrypcyjną z 1914 roku Arnolda Fischera, właściciela ziemskiego z Kulic.

Część kulturowo- przyrodnicza

Cmentarz rodziny Nadolnych
Na cmentarzu grupowy Pomnik Przyrody Nr 691 – trzy jesiony wyniosłe o obwodach 382, 290, 300 cm.
Droga dojazdowa do Stockiego Młyna obsadzona jesionami wyniosłymi, lewa strona drogi (północna), posiada jesiony prowadzone w rzadko spotykanej formie ogłowionej.

Sołectwo Lignowy Szlacheckie

Dawne nazwy: Lubnowo, Lubnowy, niemieckie Adelige Liebenau

Sołtys Sołectwa Lignowy Szlacheckie: Eugeniusz Niemiec
adres: Lignowy Szlacheckie 82, 83- 121 Rudno

Rada Sołecka Sołectwa Lignowy Szlacheckie:

Alaburda Żaneta
Chmielecki Łukasz
Plutowski Krzysztof
Żuraw Jarosław

www: www.lignowy.prv.pl

Historia wsi
Po raz pierwszy wymieniona w dokumentach w 1229 roku, gdy książęta pomorscy Świętopełk i Sambor zapisali ziemię gniewską, łącznie z okolicznymi wsiami, klasztorowi cysterskiemu w Oliwie. Po cofnięciu darowizny przez Sambora, syn Świętopełka, na mocy układu w Miliczu, zmuszony był oddać wszystkie dobra zakonowi krzyżackiemu. Wówczas Lignowy stały się wsią czynszową na prawie niemieckim, której lokację podpisał wielki mistrz krajowy Helwig von Goldbach a potwierdził w 1340 roku komtur gniewski Herman Kühdorf oraz w 1381 wielki mistrz Winryk von Kniprode.
Po połączeniu tych ziem Koroną Polską, od 1499 roku wieś pozostaje w rękach kasztelana chełmińskiego Jerzego Konopackiego, następnie marszałka koronnego Stanisława Przyjemskiego. W latach 1630-50 właścicielem Lignów był hrabia Gerhard Denhoff, po nim synowie – Władysław, następnie Stanisław. W 1728 roku drogą mariażu przeszły na księcia Adama Czartoryskiego, który sprzedał je w 1787 roku.
W 2. połowie XIX wieku we wsi rozwinęły się obszerne gospodarstwa gburskie, przeważnie niemieckich osadników. Po 1920 roku część z tych majątków rozparcelowano i oddano w ręce polskie.

Obiekty o wartościach kulturowych

Kościół parafialny pod wezwaniem świętego Marcina i świętej Małgorzaty
Zbudowany w 1. połowie XIV wieku, z fundacji zakonu krzyżackiego, potwierdzony w dokumencie z 1340 roku, wydanym przez komtura gniewskiego Hermana Kühdorfa, w którym mowa jest o 24 morgach przeznaczonych na utrzymanie kościoła. Na początku XVI wieku wymieniono strop prezbiterium na sklepienie. W 1567 roku przejęty przez luteran, w których posiadaniu do 1569 roku, kiedy to staraniem biskupa Rozrażewskiego , został zwrócony katolikom. W czasie wojen szwedzkich znacznie uszkodzony, zwaliło się sklepienie nawy oraz zwieńczenie wieży. Wówczas wykonano w nawie strop drewniany a wieżę uzupełniono późnorenesansowymi szczytami. Podczas działań ostatniej wojny wieża została ponownie uszkodzona, jak również dach i strop nawy, które odbudowano latach 1947-56.
Kościół orientowany, jednonawowy, czteroprzęsłowy, z węższym wydzielonym i trójprzęsłowym prezbiterium i najwyższą wieżą w części zachodniej.
Bryła kościoła zróżnicowana, z addycyjnym układem poszczególnych członów – najniższym prezbiterium i najwyższą wieżą, przykrytymi odrębnymi dachami dwuspadowymi.
Mury wzmocnione dwuuskokowymi przyporami, szczególnie masywnymi w obrębie wieży. Między przyporami ostrołukowe, wysokie okna a w ścianie wschodniej także blenda. W zwieńczeniu tej elewacji wysoki szczyt rozdzielony oprofilowanymi filarkami z pinaklami, między którymi wimpergi, skrajne z ostrołukowymi, dwudzielnymi maswerkami.
Wieża o elewacjach zdobionych rzędem ostrołukowych blend, o przezroczowej ostatniej kondygnacji z ostrołukowymi otworami. W zwieńczeniu wieży szczyty schodkowe z blendami dwułucznymi i półkolistymi.
We wnętrzu zachowane wyposażenie kościoła barokowe i rokokowe: ołtarz główny i boczne, ambona i chrzcielnica a także rzeźby gotyckie.
Kościół otoczony ceglanym murem, fragmentarycznie zdobiony fryzem arkadowym, rozdzielony płycinowymi słupkami; od strony zachodniej neogotycka ceglana brama, od wschodniej brama kuta, ujęta ceglanymi słupkami.

Cmentarz przykościelny
Założony w 1779 roku, między południową ścianą kościoła i południowym ciągiem muru. Najstarszy nagrobek Anny Turzyńskiej, pochodzi z 1865 roku, jest to krzyż żeliwny o bogatym rysunku zakończenia ramion. Inne interesujące nagrobki to między innymi księdza Brunona Schulza pochodzący z 1927 roku, z krzyżem z głową Chrystusa czy grób Juliana Piotrowskiego okolony żelaznymi łańcuchami.

Dwór z parkiem
Zbudowany przypuszczalnie w 2. połowie XIX wieku, stanowił siedzibę właściciela tutejszego majątku. Położony około kilometra na południowy- wschód od centrum wsi, na krawędzi wysoczyzny, która tuż za budynkami gospodarczymi przechodzi w dolinę Wisły. Budynek usytuowany w zachodniej części zespołu, wyznacza zachodnie skrzydło czworoboku zabudowań folwarku. Murowany z cegły, otynkowany, założony na planie prostokąta, z gankiem poprzedzonym schodami od frontu. Podpiwniczony, półtorakondygnacyjny, pozornym, piętrowym ryzalitem na osi, wznoszącym się trójkątnym szczytem ponad linię okapu dwuspadowego dachu.
Elewacja frontowa symetryczna, 7-osiowa, z prostokątnymi, zamkniętymi oknami i otworem drzwiowym. Okna parteru w profilowanych obramieniach, z gzymsem odcinkowym w naprożu. Oś środkowa podkreślona balkonem (brak balustrady), drzwiami balkonowymi i kolistym okienkiem w polu szczytu. Płaszczyzna elewacji dzielona gzymsami wydzielającymi partię piwnic i drugą kondygnację, w zwieńczeniu szeroki gzyms okapowy. Zachowana stolarka okienna parteru 8- kwadratowych okien, w niektórych znajdują się jeszcze wypukłe szyby.
Park dworski zajmuje teren na północ od zabudowań gospodarczych i na zachód od dworu, zachował liczne komponowane nasadzenia rzadkich gatunków oraz staw z wyspą, zasilany strugą.

Część kulturowo- przyrodnicza

Zespół dworsko parkowy:

  • położony w południowo- wschodniej części wsi na skraju skarpy wiślanej i krawędzi jaru z biegnącą dnem drogą na Nizinę Walichnowską.
  • założenie parkowe z dwoma stawami rozwinęło się na zachód od dworu i na południowej skarpie wąwozu. Na płaskim terenie pomiędzy folwarkiem w skarpą istniał sad.

Zachowany starodrzew:

  • lipy drobnolistne, klony pospolite i jawory, dęby szypułkowe i jeden f. stożkowatej, świerki pospolite, jesiony wyniosłe, graby pospolite.
  • w połowie wąwozu znajduje się zachowana częściowo altana lipowa, grupowo i szpalerowo występujące lipy oraz od strony południowej graniczny żywopłot głogowy.

Założenie parkowe z II poł. XIX w. z terenu byłego folwarku otwiera się szeroki widok na Nizinę Walichnowską, z której samo założenie jest również doskonale widoczne. Cmentarz przykościelny – w obrębie murów cmentarnych występują lipy drobnolistne, jesiony wyniosłe oraz późniejsze nasadzenia żywotników zachodnich. Cmentarz parafialny – z aleją lipowo- jesionową oraz szpalerem jesionowym. Cmentarz ewangelicki – obecnie prawie nieczytelny w terenie, położony przy drodze do Tczewa, jedyny istniejący starodrzew to lipa drobnolistna i jesion wyniosły.

Sołectwo Małe Walichnowy

Dawne nazwy: Rosischino, Rossitzina, Valkenow, Falkenow, Walichnówko, Waliknowy, Nowe Walknowy, niemieckie: Klein Falkenau

Sołtys Sołectwa Małe Walichnowy: Marcin Bałdyga
adres: Małe Walichnowy 32, 83- 122 Wielkie Walichnowy

Rada Sołecka Sołectwa Małe Walichnowy:

Dorota Aronowska
Cyssewski Wiesław
Gierszewski Krzysztof
Śledź Wojciech

Historia wsi
Miejscowość położona przy wałach wiślanych, wymieniona w źródłach po raz pierwszy w 1276 roku, kiedy Książe pomorski Sambor oddał wieś Krzyżakom wraz z całą ziemią gniewską. W XVII wieku nastąpił podział na Małe i Wielkie Walichnowy. Wówczas we wsi przeważali luteranie i menonici ( w 1885 roku mieszkało tu jeszcze 22 menonitów), następnie ewangelicy.

Obiekty o wartościach kulturowych:

Dwór
Dwór wzniesiony w 2. połowie XIX wieku, wyznaczający zachodnie skrzydło dziedzińca gospodarczego, usytuowanego na południe od drogi z Wielkiego Garca. Murowany z cegły, otynkowany, na planie prostokąta, z gankiem od zachodu. Bryła zwarta, podpiwniczona, dwukondygnacyjna, z wyższym parterem i użytkowym półpiętrem poddasza w dwuspadowym dachu.
Elewacje o boniowanych narożach, dzielone profilowanymi gzymsami międzykondygnacyjnymi, parapetowym i biegnącym w połowie okien parteru. Elewacja frontowa symetryczna, 7-osiowa, z prostokątnymi oknami ujętymi profilowanymi opaskami, z gzymsami odcinkowymi w nadprożach. Szczyty zaakcentowane schodkowo ułożonymi boniami i kolistymi okienkami ujmującymi prostokątną blendę.

Dom mieszkalny nr 2
Zbudowany w 1878 roku dla Rudolfa Dirksena, położony w niewielkim oddaleniu na zachód od drogi do Wielkich Walichnowach, usytuowany w niewielkim parku o komponowanych elementach zielonych.
Wzniesiony na ceglanej podmurówce, z drewnianych bali, w konstrukcji zrębowej, o szalowanych szczytach. Założony na planie prostokąta, z ryzalitem frontowym na osi oraz gankiem poprzedzonym schodami. Układ wnętrz dwutraktowy, z sienią i tak zwaną czarną kuchnią na osi. Budynek podpiwniczony, piwnice wyniesione ponad poziom terenu, parterowy, z częściowo mieszkalnym poddaszem w dwuspadowym dachu. Ryzalit frontowy piętrowy, przykryty dachem jednospadowym.
Elewacje frontowe i zachodnie 5-osiowe, o osiach utworzonych przez prostokątne okna ( w części południowej nowe), listwowych obramieniach o płynnie wciętych listwach w nadprożach, z płycinowymi okiennicami; okna ryzalitu trójdzielne o drobnym podziale kwater. W partii okapu oraz nad parterem ryzalitu widoczne profilowane zakończenia belek stropowych, pod nimi w belce nadprożowej wyryty napis minuskułą gotycką – „Erich Dirksen 1878”.

Cmentarz
Założony w 1912 roku, położony przy drodze prowadzącej wzdłuż wału wiślanego, na południowym krańcu wsi. Założony na planie prostokąta, od strony: wschodniej, południowej i północnej otoczony szpalerem drzew.
Przy granicy wschodniej kostnica, murowana cegły o licowanych elewacjach, z drewnianymi wrotami od frontu.
Na cmentarzu uporządkowane fragmenty nagrobków i kompletny pomnik Richarda Brücka, zmarłego w 1933 roku – byłego właściciela majątku. Najcenniejszy, przypuszczalnie krzyż żeliwny, częściowo uszkodzony, o ramionach zakończonych motywem trójliścia z palmetką.

Część kulturowo- przyrodnicza

Cmentarz poewangelicki – założony 1912 r. ograniczony fragmentami szpalerów z lip drobnolistnych.
Na granicy z Wielkimi Wlichnowami, droga prowadząca przez Wał Stary i Wał Nowy wiedzie do starej przeprawy promowej przez Wisłę do miejscowości Piekło.

Sołectwo Międzyłęż

Dawne nazwy: Medilanze, Meselanz, Mesland, czyli wieś leżąca miedzy łęgami, niemieckie: Alt Moesland, Mösland

Sołtys Sołectwa Międzyłęż: Mirosława Wolfahrt
adres: Międzyłęż 19A, Wielkie Walichnowy

Rada Sołecka Sołectwa Międzyłęż:

Bańczak Daniel
Gębczyk Tomasz
Jarczewska Kamila
Rzeszotek Zbigniew

Historia wsi
Miejscowość wymieniana po raz pierwszy w dokumentach z 1282 roku, gdy legat papieski biskup Filip z Fermo, potwierdził przekazanie Krzyżakom ziemi gniewskiej razem z Międzyłężem. W państwie zakonnym wieś była siedziba wójtostwa, należącego do komturii malborskiej.
W okresie Rzeczypospolitej istniało tu niegrodowe starostwo międzyłęskie, wydzielone ze starostwa gniewskiego i osieckiego, kolejno dzierżawione przez rodzinę Tiedemann-Giese w latach 1488-1546, następnie Konopackich, prowadzących długoletnie spory o dzierżawę z kolejnym właścicielem Stanisławem Przyjemskim, krótko Wejherów, wreszcie księcia Adama Czartoryskiego, który sprzedał je w 1787 roku.
Wieś rozrosła się do trzech części: Starego Międzyłęża, Nowego Międzyłęża i folwarku. Po wybudowaniu cukrowni w Pelplinie w 1870 roku, Międzyłęż został połączony kolejką wąskotorową z sąsiednimi miejscowościami i samym miastem. Wówczas we wsi funkcjonowała gospoda, kowal, a także cegielnia i mleczarnia.

Obiekty o wartościach kulturowych:

Dom mieszkalny nr 13
Wzniesiony w 4. ćwierci XIX wieku, na ceglanej podmurówce, z bali drewnianych na zrąb, szalowany pionowo w obrębie szczytów. Założony na planie prostokąta z kwadratową sienią na osi, o dwutraktowym i trójpasmowym wnętrzu, z tak zwaną czarną kuchnią po środku. Była podpiwniczona, parterowa, z użytkowym poddaszem, przykryta dachem dwuspadowym, z dwuosiową wystawką nakryta odrębnym dachem.
Elewacje frontowe i tylna kalenicowe, symetryczne, 5-osiowe, o narożach podkreślonych uproszczonymi pilastrami; elewacje boczne szczytowe, dwuosiowe. Osie wyznaczone przez prostokątne okna, z płycinowymi okiennicami, ujęte listwowymi obramieniami, z dekoracją nadproża w formie prostokątnej płyciny zwieńczonej trójkątnym naczółkiem oraz z faliście wyciętą listwą parapetową. Pod okapem profilowane zakończenia belek stropowych. Szczyty szalowane pionowo, zakończenia desek oraz listwy w obrzeżu szczytów wycięte koronkowo. W polu szczytu oprócz dwóch prostokątnych okien, dwa boczne w kształcie ćwiartki koła.
Sień poprzedzona schodami ujętymi słupkami z poręczami, z geometrycznym podziałem pól, oraz ażurową dekoracją snycerską w trójkątnym szczycie. Zachowana stolarka okienna oraz częściowo płycinowe drzwi wewnętrzne.

Dwór nr 62
Siedziba właściciela folwarku, zbudowana w 1911 roku, położona w niewielkim parku, z podjazdem od strony południowej oraz zabudowaniami gospodarczymi od północy. Budynek murowany z cegły, o licowanych elewacjach, z częściowo tynkowanymi szczytami. Założony na planie prostokąta, z trójbocznym ryzalitem od północy, poprzedzonym gankiem ze schodami. Obiekt podpiwniczony, piętrowy, z mieszkalnym poddaszem w dwuspadowym dachu, o wydzielonych gzymsem naczółkach.
Elewacje frontowa i tylna 6-osiowa, osie oprócz okien podkreślone detalem: płycinami podparapetowymi z cegły układanej w jodełkę oraz gładko tynkowanymi płycinami pod oknami piętra. Szczyty dekorowane u podstawy ceglano-tynkowymi fryzami, w polu zachodnim data budowy oraz słabo czytelna sentencja w języku niemieckim.

Cmentarz
Ewangelicki, z nagrobkami mennonickimi, założony w 1800 roku, zlokalizowany w centrum wsi na terenie płaskim, o zarysie prostokąta, wydzielony szpalerem drzew ( głównie lipy), ogrodzony murem ceglanym z zachowaną bramą w formie filarów przykrytych daszkami.
Nagrobki w stanie złym, najstarszy to klasycystyczna stela z piaskowca, pochodząca z 1807 roku, z menonickimi symbolami: czaszki, złożonych dłoni oraz główką aniołka.
Obelisk pamięci
Posadowiony przy skrzyżowaniu dróg z Małych Walichnów do Międzyłęża, wzniesiony w formie kopca z kamieni polnych, z tablica pamiątkową od frontu. Pierwotnie była to tablica odlana z brązu poświęcona pamięci strażnika wałów wiślanych Petera Rudolfa Dirksena, ufundowana w podzięce przez mieszkańców Niziny Walichnowskiej.

Część kulturowo- przyrodnicza

Zespół dworsko- parkowy
Położony w kierunku północno – wschodnim od zabudowań wsi.
Do założenia doprowadzała aleja brzozowo-jesionowa, obecnie pozostał z niej szpaler.
Występujący starodrzew – aleja lipowa doprowadzająca bezpośrednio na podjazd dworu od alei brzozowo- jesionowej, dęby szypułkowe f. stożkowatej, od strony południowej grabowe szpalery graniczne, leszczyna turecka, sosna wejmutka, buk pospolity f. purpurowej, daglezja zielona odm. Sina oraz klony pospolite i jawory.
Najciekawsze pod względem dendrologicznym założenia przełomu XIX i XX w.- niestety zaniedbane, bardzo cenna dominanta krajobrazowa na terenie nizinnym. Zieleń cmentarza poewangelickiego – szpaler klonowo- jesionowy, lipy drobnolistne, dąb szypułkowy.

Sołectwo Pomyje

Sołtys Sołectwa Pomyje: Joanna Żuraw
adres: Pomyje 15, 83- 121 Rudno

Rada Sołecka Sołectwa Pomyje:

Szymborska Maria
Żuraw Stanisław

Historia wsi
Jako miejscowość granicząca z Pelplinem, Pomyje wymieniane są już w dokumencie Mszczuja z 1278 r. Był to folwark krzyżacki należący do komturii gniewskiej. W 1421 r. wielki mistrz Michał Kuechmeister von Sternberg podarował go cystersom pelplińskim w zamian za przywileje Mściwoja, Przemysława i Łokietka.
W 1594 r. planowano wzięcia wsi w dzierżawę przez gospodarzy lignowskich. Na spisanym dokumencie widniały podpisy gospodarzy lub pieczęcie. Kontrakt ostatecznie nie doszedł do skutku bowiem w 1601 r. opat Kostka zawarł nowy (na 30 lat) z 4 gospodarzami z Berwaldu (Baerwalde) pod Malborkiem. Byli to holenderscy luteranie, którym wolno było pozostać przy swojej religii, ale zabroniono im budowania kościoła i zakładania cmentarza. Nowi gospodarze przejęli wszystkie dotychczasowe zabudowania oprócz karczmy.
W 1660 r. opat Czarliński dał 4 puste włóki w Pomyjach swemu wiernemu słudze Tomaszowi Morawskiemu na 20 lat, później kolejny opat ponowił ten przywilej. W 1666 r. opat Ciecholewski osadził na folwarku gospodarzy poddanych klasztorowi. Dzierżawcą karczmy był Szymon Kozdrój.
W 1772 r. folwark był w rękach gospodarzy to też rząd pruski przy sekularyzacji dóbr pozostawił go w ich rękach.
Wieś liczyła w 1869 r. – 302 mieszkańców w tym 268 katolików i 32 ewangelików oraz 2 Żydów; 18 domów. Na wybudowaniach było 6 gospodarstw gburskich i 1 zagroda.

Obiekty i zespoły o wartościach kulturowych
Dawny budynek szkoły – nr 24
Dom mieszkalny nr 21
Cmentarz poewangelicki – położony w niewielkiej odległości od wsi, po południowej stornie drogi od Lignów. Założony na przełomie XIX i XX wieku.

Sołectwo Rajkowy

Dawne nazwy: Racicowo, Raycow, Raichowe, Raickau, niemieckie: Raiku

Sołtys Sołectwa Rajkowy: Jan Krajnik
adres: Rajkowy 121, 83-130 Pelplin

Rada Sołecka Sołectwa Rajkowy:

Dobrzyński Jerzy
Laskowski Janusz
Raczyńska Renata

Historia wsi
Miejscowość znana od 1224 roku, kiedy książe pomorski Sambor II nadał część tutejszych ziem klasztorowi w Oliwie, następnie w 1289 cała wieś znalazła się w posiadaniu cystersów oliwskich. Okres państwa zakonnego przyniósł Rajkowym odnowienie w 1439 roku wszystkich przywilejów, na podstawie przywileju wielkiego mistrza Pawła von Russdorf. W okresie przynależności do Korony Polskiej wieś wchodziła w skład starostwa gniewskiego. Z czasów wojen ze Szwedami znany jest leżący nad rzeką Wierzycą okrągły szaniec zwany „Zamczyskiem”.

Obiekty o wartościach kulturowych

Kościół parafialny pod wezwaniem Świętego Bartłomieja
Parafia w Rajkowach została założona w 1282 roku, tutejszego proboszcza wymieniono w dokumentach w roku 1321 i 1439. W latach 1566-97 świątynia pozostawała w rękach Lateran, następnie staraniem biskupa Rozdrażewskiego, zwrócona ją katolikom.
Obecny kościół zbudowano w 1721 roku, na miejscu starszego , z inicjatywy proboszczów Jana Rówkowicza i Szymona Ćwiklińskiego. W 1783 roku dostawiono więżę od strony zachodniej; od 1796 działał przy kościele szpital. Restaurowany w 1922 roku, podczas ostatniej wojny kościół został uszkodzony, remont przeprowadzono w latach 1945-50. Usytuowany na wzniesieniu, okolony ceglano-kamiennym murem wyznaczającym cmentarz, z neogotycką bramą od wschodu.
Kościół barokowy, orientowany, o układzie salowym, z trójbocznie zamkniętym prezbiterium, dobudowaną czworoboczną wieżą od strony zachodniej oraz aneksami: zakrystią od południa i kruchtą od północy. Murowany z cegły, na kamiennej podmurówce, o licowanych elewacjach i tynkowanym detalu architektonicznym. Bryła rozczłonkowana, korpus i prezbiterium nakryte wspólnym dachem, z niższymi aneksami oraz masywną wieżą zwieńczona dachem kopulastym z przezroczową sygnaturką o dachu baniastym zakończonym iglicą, kulą, chorągiewką z datą 1922 oraz krzyżem.
Elewacje prezbiterium i wieży oskarpowane, skarpy sięgają do połowy wysokości półkoliście zamkniętych okien. Na osi elewacji wschodniej półkoliście przesklepiona wnęka z drewnianą, barokowa figurą Świętego Jana Nepomucena . Na elewacji południowej umieszczona kwadratowa tarcza kamienna zegara słonecznego, z napisem: „Anno 1676.Sprawił wiernym zostając kościelnym Marcin Kofman z Rayków”
W kościele znajduje się cenne wyposażenie między innymi barokowy ołtarz główny, ołtarze boczne: późnorenesansowy, rokokowy i barokowy, ten ostatni przeniesiony z Pelplina, ponadto ambona, chrzcielnica a w kruchcie gotycka kamienna kropielnica.
W nowszej części znajduje się mauzoleum rodziny Maniów, z fasadą akcentowaną doryckimi półkolumnami, wspierającymi uproszczone belkowanie, powyżej którego oprofilowany szczyt o zaokrąglonym wierzchołku i spływowych obrzeżach. Na osi półkoliście zamknięte drzwi w profilowanej opasce.

Dom mieszkalny nr 22
Zbudowany w 1935 roku, wolnostojący, usytuowany w południowej pierzei głównej ulicy. Ceglany, o licowanych elewacjach, z tynkowanym detalem architektonicznym. Parterowy, z częściowo użytkowym poddaszem oraz pozornym ryzalitem przechodzącym, w obrębie połaci frontowej dwuspadowego dachu, w jednoosiową wystawkę, zwieńczoną trójkątnym szczytem.
Elewacja frontowa symetryczna, 5-osiowa, o kompozycji opartej na skontrastowaniu ceglanej licówki z elementami tynkowymi imitującymi kamień. Naroża budynku oraz ryzalitu podkreślone tynkowymi boniami, wszystkie okna i frontowy otwór drzwiowy ujęte tynkowymi , profilowanymi opaskami z imitacja kamiennych klińców. Poddasze wydzielone profilowanym gzymsem, dekorowane tynkowymi płycinami, w polu szczytu data budowy. Zachowana stolarka okienna z rzeźbionym słupkiem oraz dwuskrzydłowe, płycinowe drzwi frontowe z wąskim nadświetlem; we wnętrzu liczne jednoskrzydłowe drzwi w profilowanych obramieniach.

Dom mieszkalny nr 25
Wzniesiony w latach 30-tych naszego wieku, o formie architektonicznej zbliżonej do nr 22. Pierwotnie mieściła się tu karczma i skład kolonialny, po 1945 roku Publiczna Szkoła Powszechna, następnie klub i kawiarnia „Ruch”, obecnie sklep i mieszkania.

Dom mieszkalny nr 26
Najstarszy dom we wsi, drewniany, otynkowany, do niedawna kryty strzechą. Parterowy, z wysokim dachem dwuspadowym, o szalowanych pionowo szczytach, na planie prostokąta, z sienią i kuchnią na osi. Elewacja frontowa asymetryczna, opierzone deskami drzwi zsunięte z osi, okna dwu- i jednoskrzydłowe.

Dom mieszkalny nr 27
Zbudowany około 1900 roku, usytuowany w głębi działki położonej w południowej pierzei ulicy. Ceglany, o tynkowanych elewacjach, parterowy, przykryty dwuspadowym dachem. Na planie wydłużonego prostokąta, dwutraktowy, 5-pasmowy, z sienią na osi. Elewacja frontowa pierwotnie symetryczna, 7-osiowa, obecnie zmieniona w części wschodniej. Zachowane, zamknięte odcinkowo okna, ujęte szerokimi, oprofilowanymi obramieniami połączonymi wąskimi płycinami, z gzymsem odcinkowym w nadprożu. Stolarka okien z rzeźbionym słupkiem, częściowo zachowane płycinowe okiennice wewnętrzne.

Kapliczka przydrożna I
Zbudowana w 1892 roku, usytuowana przy zachodniej stronie drogi z Radostowa do Rajkowych. Ceglana, otynkowana i murowana. Na planie kwadratu, dwukondygnacyjna na cokole, nakryta daszkiem namiotowym. Kondygnacje wydzielone profilowanym gzymsem, w przyziemiu od frontu ostrołukowa blenda, pod nią tabliczka z datą budowy, w kondygnacji wyższej półkoliście sklepiona wnęka ze współczesną figurka Chrystusa.

Kapliczka przydrożna II
Wystawiona w 1891 roku, w centrum wsi, na północ od skrzyżowania dróg z Pelplina do Tczewa i głównej drogi wiejskiej. Podstawa wykonana z cegły, tynkowana i malowana, figura Matki Boskiej Niepokalanego Poczęcia ze sztucznego kamienia.
Podstawa w formie ośmiobocznej kolumny wspartej na trójstopniowym cokole, zdobionej ostrołukowymi, wąskimi blendami z maswerkami, w zwieńczeniu fryz rozetowy i znacznie wysadzony, profilowany gzyms. Pełnoplastyczna figura Matki Boskiej, stojąca na kuli ziemskiej oplecionej przez węża, ujęta w lekkim kontrapoście, z lewą ręką złożona na piersi.

Trafostacja
Charakterystyczny dla okolicznych wsi budynek wzniesiony w 1910 roku o przysadzistej, pękatej bryle, przykrytej daszkiem czterospadowym, z metalową sterczyną zakończoną kulą.

Część kulturowo – przyrodnicza

Cmentarz przykościelny
Teren cmentarza i kościoła otoczony kamienno – ceglanym murem, od strony południowej i wschodniej z neogotycką bramą, doskonale widoczny z wszystkich kierunków ze względu na swoje posadowienie na wzniesieniu. Prawdopodobnie pierwotnie był kościołem obronnym. Od bramy do kościoła prowadzi aleja lipowa w kierunku wsi i plebani wiodły szpalery lipowe.
W obrębie muru cmentarnego występujący starodrzew to: lipy drobnolistne, kasztanowce pospolite, jesiony wyniosłe, klony pospolite. Występujące żywotniki, cyprysiki i jałowce w wieku do 50 lat.

Sołectwo Ropuchy

Dawne nazwy: niemieckie: Roppuch

Sołtys Sołectwa Ropuchy: Zbigniew Kluczewski
adres: Ropuchy 10, 83- 130 Pelplin

Rada Sołecka Sołectwa Ropuchy:

Paul Ryszard
Szulist Radosław

Historia wsi
Był to majątek należący do cystersów pelplińskich, który w 1367 roku opat Maciej podzielił między 19 dzierżawców. W 1380 roku opat Piotr z Rogowa zezwolił na założenie we wsi karczmy z ogrodem. W połowie XVIII wieku nie odnotowano w Ropuchach żadnego samodzielnego gospodarstwa, całość dzierżawił Christian Arndt, po nim Michał Helwig z Tczewa. Po sekularyzacji dóbr pelplińskich w 1779 roku, wieś stała się własnością skarbu pruskiego, oddawaną w dzierżawę. W 2. połowie XIX wieku rozwinęła się tu uprawa buraków cukrowych, kontraktowanych przez otwartą w 1870 roku pelplińską cukrownię.

Obiekty o wartościach kulturowych:

Dwór z parkiem
Wzniesiony na początku XX wieku, usytuowany wraz z czworobokiem zabudowań gospodarczych, na lekkim wzniesieniu wśród pól, połączony z drogą wiejską aleją z kasztanowców.
Dwór murowany z cegły, otynkowany, ze szczytami w konstrukcji szkieletowej, założony na planie prostokąta, od południa z dobudówką mieszcząca sień. Piętrowy, nakryty dachem naczółkowym. Elewacje o dekoracji ramowej utworzonej przez zagłębione w tynku lizeny, okna w tynkowych opaskach i gładki pas fryzu pod okapem. Zachowana stolarka okienna sześciokwaterowa, z profilowanym i zdobionym wolutką słupkiem.

Kapliczka przydrożna
Wzniesiona przy końcu XIX wieku, usytuowana przy drodze prowadzącej do szosy Pelplin-Gniew. Murowana, otynkowana, na dwustopniowym cokole, dwukondygnacyjna, nakryta czterospadowym (współczesnym) daszkiem. W kondygnacji górnej przeszklona wnęka, ujęta drewnianą ramą o faliście wyciętych krawędziach. We wnęce ludowa figurka Matki boskiej z Dzieciątkiem.

Część kulturowo – przyrodnicza

Założenie dworsko – parkowe
Założenie położone nad rzeką Węgiermucą z prowadzącą do niego aleją z kasztanowców pospolitych, od strony południowo- wschodniej parku staw.
Istniejący starodrzew – kasztanowce pospolite, dęby szypułkowe, klony pospolite i jawory, od strony północnej fragment świerkowych szpalerów granicznych.
Założenia krajobrazowe z 2 poł. XIX w. Cmentarz ewangelicki Położony w lesie 1,5 km na wschód od założenia, od szosy prowadzi do niego alejka z jesionów wyniosłych, w runie charakterystyczny dla starych cmentarzy barwinek pospolity.

Sołectwo Rożental

Dawne nazwy: niemieckie: Rosenthal

Sołtys Sołectwa Rożental: Beata Kwiatkowska
adres: Rożental 76, 83-130 Pelplin

Rada Sołecka Sołectwa Rożental:

Okrój Wiesława
Wolski Andrzej

Historia wsi
Miejscowość pierwotnie należała do cystersów pelplińskich, wymieniona w dokumentach z 1372 roku, gdy opat Piotr z Rogowa, zamienił lokację polską na chełmińską, wówczas istniała we wsi karczma. Późniejsze przywileje opackie miedzy innymi opata Kostki z 1600 roku, potwierdzały obszar nadania. W końcu XIX wieku było tu 12 gburów, 20 zagród a część mieszkańców pracowała w pelplińskiej cukrowni.

Obiekty o wartościach kulturowych

Kapliczka przydrożna I
Wzniesiona w 1888 roku, usytuowana przy rozwidleniu dróg na północ od wsi. Ceglana na kamienno-ceglanym cokole, o elewacjach licowanych. Na planie kwadratu, trójkondygnacyjna, o kondygnacjach zwężających się ku górze, z trójkątnymi szczycikami. Na każdej kondygnacji półkoliście zamknięte blendy, dolna z krzyżem, środkowa, głębsza, przeszklona, z figurka Matki Boskiej, w górnej zawieszony dzwonek. Powyżej ażurowe, żeliwne zwieńczenie.

Kapliczka przydrożna II
Zbudowana pod koniec XIX wieku, zlokalizowana przy rozwidleniu dróg na południe od wsi. Ceglana na kamiennym cokole, o formie architektonicznej analogicznej jak kapliczka na północy, różni się kształtem blend i wnęk – tu prostokątnej i ostrołukowych; we wnęce kondygnacji środkowej znajduje się figurka Świętego Jana.

Sołectwo Rudno

Dawne nazwy: Rudna, Rauden, niemieckie: Adlig Rauden

Sołtys Sołectwa Rudno: Wojciech Cabaj
adres: ul. Kościelna 1, 83- 121 Rudno

Rada Sołecka Sołectwa Rudno:

Cabaj Krzysztof
Hajduk Sylwia
Jekel Jolanta
Szarmach Wojciech

Historia wsi
Jedna z najstarszych miejscowości w tym regionie, siedziba kasztelan z zamkiem obronnym. W dokumencie z 1229 roku przekazującym Rudno cystersom z Oliwy, obok książąt pomorskich – Sambora i Świętopełka, jako świadek wystąpił kasztelan Pantinus. Następnie kolejno własność biskupów kujawskich, ponownie książąt pomorskich, wreszcie po układzie w Milczu w 1282 roku, państwa zakonnego. W czasach Rzeczypospolitej Polskiej wieś wchodziła w skład dóbr gniewskich, dzierżawionych przez kasztelana chełmińskiego Jerzego Konopackiego, po nim marszałka koronnego Stanisława Przyjemskiego a od 1630 roku rodzinę Denhoff – Gerharda i jego synów Władysława i Stanisława. W 1648 roku istniały w Rudnie dwie karczmy, szynk i dwa młyny. W 1730 roku przechodzi wieś na własność księcia Adama Czartoryskiego, który sprzedał tuż po zajęciu tych ziem przez Prusy. W roku 1900 zbudowano we wsi z inicjatywy proboszcza i mieszkańców, dom starców z dużym ogrodem.

Obiekty o wartościach kulturowych

Wieża kościoła
Za czasów rodziny Denhoff rozpowszechnił się we wsi luteranizm, źródła podają już w 1638 roku wybór pastora. W 1772 roku ukończono budowę kościoła ewangelickiego, wzniesionego w konstrukcji szkieletowej, do którego w 1817 roku dobudowano od strony zachodniej wieżę. W 1920 roku zmieniono pokrycie dachu z gontu na dachówkę i dobudowano cebulasty hełm z iglica. Kościół został częściowo zniszczony w 1945 roku, następnie rozebrano korpus nawowy. Do zachowanej wieży dobudowano w latach 1982-83 nową nawę.
Wieża usytuowana w zachodniej części wsi, murowana z cegły układanej w wątku blokowym, o tynkowanych elewacjach. Założona na planie kwadratu, pięciokondygnacyjna, przykryta dachem czterospadowym, zwieńczonym cebulastym hełmem z iglicą, zakończona gałką i chorągiewką z datą 1796 ( zniekształcona data budowy kościoła).
Elewacje dzielone na wysokości drugiego piętra szerokim gzymsem, zdobione półkolistymi i kolistymi blendami, wszystkie otwory i wnęki ujęte wąskimi obramieniami. Zachowane drzwi frontowe, dwuskrzydłowe, deskowe opierzane listwami w jodełkę, nabijane ćwiekami, na zawiasach pasowych, z żelaznym zamkiem, szyldzikiem i klamką. We wnętrzu, na więźbie dachowej zachowany napis „Michał Wodziak Budował 1817”.

Dom mieszkalny, ul. Kościelna nr 11
Zbudowany około połowy XIX wieku, położony przy południowej części owalnicy wiejskiej. Wzniesiony z cegły i częściowo w konstrukcji szkieletowej, założony na rzucie prostokąta, z aneksem od południa i gankiem, poprzedzonym schodami od frontu. Układ wnętrz dwutraktowy, trójpasmowy, z tak zwaną „czarną kuchnią” w paśmie środkowym. Dom podpiwniczony, parterowy, przykryty dachem dwuspadowym, z wystawką na osi. Frontowy ganek z drewnianymi słupkami wspierającymi dwuspadowy daszek, z częścią środkową zamkniętą półkolistym łękiem, z promieniście ułożonymi szczeblinami oraz ażurowymi fryzami rozetowymi w częściach bocznych.

Trafostacja
Charakterystyczny dla tutejszych wsi budynek wystawiony w 1910 roku o przysadzistej bryle, zwieńczonej czterospadowym dachem z metalową sterczyną.

Sołectwo Wielki Garc

Dawne nazwy: Garzeke, Gardz, Garczk, niemieckie Gross Gartz

Sołtys Sołectwa Wielki Garc: Michał Myrda
adres: Wielki Garc 37, 83- 121 Rudno

Rada Sołecka Sołectwa Wielki Garc:

Bednarczyk Kazimierz
Cetera Anna
Loduchowski Janusz
Myrda Władysław

Historia wsi
Miejscowość znana od 1229 roku, gdy książę pomorski podarował ją klasztorowi cysterskiemu w Oliwie, razem z całą ziemią gniewską. Następnie na mocy układu w Milczu znalazła się w obrębie państwa krzyżackiego. Pierwotna lokacja wsi nie jest znana, odnowienie prawa chełmińskiego przez komtura gniewskiego Henryka Reiss von Plauen, nastąpiło w 1336 roku. Wkrótce potem dokonał się podział na Wielki i Mały Garc. W czasach przynależności do Korony Polskiej, Wielki Garc wchodził w skład starostwa międzyłęskiego. W 1659 roku miejscowość znacznie ucierpiała podczas stacjonowania wojsk szwedzkich. W 2. połowie XIX wieku, po napływie osadników z terenu południowych Niemiec, rozwinęły się rozległe tereny gospodarstwa gburskie z szeregiem okazałych domostw. Ponadto istniała we wsi karczma, kuźnia i szkoła katolicka. Pod koniec ubiegłego stulecia mieszkańcy znaleźli zatrudnienie w pelplińskiej cukrowni, z którą wieś została połączona kolejką wąskotorową.

Obiekty o wartościach kulturowych

Kościół parafialny pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia NMP
Parafia została wydzielona z gniewskiej na początku XIV wieku, z 1326 roku, pochodzi wzmianka o proboszczu Tizko. Po połowie XVI wieku kościół przeszedł w ręce luteran i dopiero interwencja biskupa Rozdrażewskiego przywróciła w 1596 roku, świątynię katolikom. Kościół wzniesiony na początku XIV wieku, jako budowla jednonawowa, z przesklepionym prezbiterium, rozbudowana w końcu XV wieku lub na początku XVI o nawy boczne i zakrystię. W 2. połowie XVII wieku drewnianą część wieży zastąpiono murowaną a w połowie XIX wieku wykonano nową konstrukcję drewnianych sklepień. W 1925 roku bracia Drapiewscy z Pelplina wykonali polichromie wnętrza.
Kościół orientowany, trójnawowy, pseudobazylikowy, z wyodrębnionym, węższym prezbiterium, zamkniętym ścianą prostą podłużną zakrystią od północy oraz czworoboczną wieżą od zachodu. Murowany z cegły, układanej w obrębie prezbiterium i wieży w wątku gotyckim, naw i zakrystii w wątku blokowym.
Bryła przykryta dachem dwuspadowym wspólnym dla zakrystii, zaakcentowana masywna wieżą z dachem dwuspadowym i obustronnymi szczytami. Elewacje prezbiterium i wieży opięte uskokowymi skarpami, sięgającymi szerokiego, gładko tynkowanego fryzu, ujętego gzymsami. Między skarpami duże, ostrołukowe okna z dwułucznymi maswerkami. Elewacje wieży dzielone gładkim fryzem z gzymsami, w przyziemiu półkoliście zamknięty portal o uskokowych ościeżach, na kondygnacjach wyższych ostrołukowe blendy i prześwity zamknięte odcinkowo. Szczyty wieży trójstrefowe, dzielone tynkowanymi gzymsami, ze spływami wolutowymi i trójkątnym naczółkiem w zwieńczeniu.
We wnętrzu nawa i prezbiterium nakryte drewnianymi i pozornymi kolebkami, nawy boczne stropem, całość pokrywa polichromia ze stylizowanymi motywami roślinnymi nawiązującymi do sztuki ludowej a także sceny figuralne. Zachowane wyposażenie – ambona, ołtarze i chrzcielnica z XVII wieku, a także niezwykle cenne dwie płyty nagrobne starosty Michała Żelisławskiego i jego żony Anny, zapewne przeniesione do środka.

Cmentarz przykościelny
Położony na wzgórzu, w obrębie muru otaczającego kościół , założony w 1778 roku, na nieregularnym rzucie. Najstarszy nagrobek z żeliwnym krzyżem pochodzi z 1876 roku. Na uwagę zasługuje również grób Roberta Oldenburga, zmarł w 1889 roku, z białym, marmurowym krzyżem a także grób rodziny Nau, o kutej kracie w obejściu i granitowym, czarnym krzyżu.

Karczma
Według tradycji karczma istniała w tym miejscu od czasów średniowiecznych, obecna została wzniesiona w 2. ćwierci XIX wieku.
Położona w centrum wsi, przy niewielkim placu, na niewielkim wzniesieniu, naprzeciw kościoła. Zbudowana z bali drewnianych, w konstrukcji zrębowej, na kamienno-ceglanej podmurówce, o elewacjach szalowanych deskami. Na planie prostokąta, dwutraktowa, trójpasmowa, z sienią i tak zwaną czarną kuchnia na osi; od północy dostawiona późniejsza dobudówka. Bryła parterowa, podpiwniczona w części wschodniej, przykryta wysokim, dwuspadowym dachem.
Elewacje szalowane poziomo, szczyty pionowo, elewacja frontowa kalenicowa, symetryczna, 5-osiowa, na osi środkowej otwór drzwiowy, poprzedzony schodkami. Naroża elewacji ujęte ozdobnie wyciętymi deskami, okna z płycinowymi, okiennicami, w zwieńczeniu profilowany gzyms okapowy. We wnętrzu zachowane autentyczne belki stropowe o sfazowanych krawędziach oraz płycinowe drzwi profilowanych obramieniach.

Dom mieszkalny nr 2
Zbudowany zapewne około połowy XIX wieku, rozbudowany w 1914 roku dla miejscowego gbura A. Hackera, w obrębie gospodarstwa dzielonego z bratem F. Hackerem, którego dom obecnie nowoodbudowany po pożarze.
Usytuowany na południe od owalnicy wiejskiej, wyznacza północno-zachodni narożnik czworoboku zabudowań.
Murowany z cegły i częściowo w konstrukcji szkieletowej, na kamiennym fundamencie, o tynkowanych elewacjach. Założony na planie odwróconej litery L, frontowe skrzydło z gankiem, trójpasmowe, dwutraktowe, w trakcie przednim obszerna sień z antresolą i schodami. Budynek podpiwniczony, charakteryzujący się rozbudowaną i niejednorodna bryłą. Skrzydło frontowe parterowe z mieszkalnym poddaszem w dwuspadowym dachu, rozbudowane w części wschodniej o piętrową kubaturę nakryta dachem czterospadowym, poprzedzona aneksem z arkadowym gankiem i pięterkiem. Elewacje rozdzielone tynkowymi pilastrami w wielkim porządku, okna ujęte opaskami, trójkątne szczyty północny i zachodni o falistych obrzeżach, podkreślonych gzymsem zwiniętym wolutowo zaokrąglonym wierzchołku. Od wschodu ganek otwarty koszowo zamkniętymi arkadami wspartymi na filarach, powyżej 3-osiowe pięterko o dekoracyjnym układzie rygli i częściowo zachowanej inskrypcji wyciętej na belce u odstawy szczytu: „ANNO. DAS……..1914.”
We wnętrzu zachowana stolarka antresoli, ze schodami o zaokrąglonych, dolnych stopniach i balustradzie o balaskowych tralkach. W sieni strop belkowy z płycinami dekorowanymi polichromia o motywach geometrycznych. W pokojach znajdują się płycinowe drzwi a także szafa ścienna o drzwiczkach zdobionych pilastrami i wolutowo zwiniętym gzymsem wieńczącym. Drzwi frontowe dwuskrzydłowe, płycinowe, częściowo przeszklone, z nadświetlem wydzielonym falistym gzymsem. Zachowana również stolarka okien o profilowanych słupkach, z drewnianymi żaluzjami.

Dom mieszkalny nr 4
Zbudowany w 1.połowie XIX wieku, położony w południowej części wsi, na niewielkim wzniesieniu, z licznym starodrzewem.
Ceglany, na kamiennej podmurówce, o tynkowanych elewacjach. Na planie wydłużonego prostokąta o dwutraktowym wnętrzu, z sienią na osi. Parterowy z piętrowym ryzalitem wchodzącym w obręb wysokiego, naczółkowego dachu.
Elewacja frontowa symetryczna , 7-osiowa, okna i otwór drzwiowy ujęte profilowanymi obramieniami. Trójosiowy ryzalit zaakcentowany w narożach filarkami, występującymi ponad profilowany gzyms wieńczący.
Zachowana częściowo stolarka okienna i wewnętrzna drzwiowa, płycinowa w profilowanych obramieniach.

Dom mieszkalny nr 34
Zbudowany w 1. ćwierci XX wieku, położony na zachód od centrum wsi, na niewielkim wzniesieniu. Murowany z cegły, o tynkowanych elewacjach, na rzucie prostokąta, parterowy, przykryty dachem typu mansardowego, z piętrowym ryzalitem frontowym poprzedzonym gankiem z tarasem.
Elewacje gładkie, z profilowanym gzymsem pod okapem, ryzalit dzielony na piętrze lizenami, zwieńczonymi trójkątnym szczytem o obrzeżach ujętych gzymsem, z kolistym okienku w polu. Okna i półkoliście zamknięty otwór drzwiowy w profilowanych opaskach.

Część kulturowo – przyrodnicza

Cmentarz przykościelny
W obrębie wzgórza kościelnego otoczonego murem ceglanym występujący starodrzew to lipy drobnolistne, klony pospolite oraz rzadko stosowane robinie białe posadzone dla zaakceptowania krzyża misyjnego.

Cmentarz parafialny – rok zał. 1900
Położony w kierunku południowym od centrum wsi, posiada aleję lipową w kształcie krzyża.

Cmentarz ewangelicki – rok zał. ok. 1840
Na cmentarzu pozostałości obramowania mogił oraz fragment kutego ogrodzenia. Występują dwa Pomniki Przyrody: Nr 693 – kasztanowiec pospolity o obw. 285 cm oraz Nr 692 – klon pospolity o obw. 232 cm